İlhanlı Siyasetinde Bir Noyan: Togaçar

Nagehan Küçükyıldız

doi:10.24186/vakanuvis.1794440

journal article Mar 31, 2026

İlhanlı Siyasetinde Bir Noyan: Togaçar

VAKANÜVİS - ULUSLARARASI TARİH ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Vol. 11 No. 1 pp. 466-504 · Vakanuvis International Journal of Historical Researches

View at Publisher Save 10.24186/vakanuvis.1794440

Abstract

İlhanlı Dönemi’nde noyanlar, devlet teşkilatında üstlendikleri idarî ve askerî görevlerle önemli roller oynamışlardır. Ancak taht mücadelelerinin yarattığı otorite boşluklarını fırsat bilen bazı noyanlar, zaman zaman isyan girişimlerinde bulunmuş ve bu durum İlhanlı Devleti’ne ciddi zararlar vermiştir. Anadolu’da Moğol otoritesine karşı girişilen ilk isyan hareketlerinden biri, Sağanut kabilesine mensup Togaçar tarafından başlatılmıştır. Togaçar, sahip olduğu idarî ve askerî deneyim sayesinde İlhanlı siyasetinde dikkat çeken bir şahsiyet olmuştur. Özellikle Argun Han döneminde etkin bir konum kazanmış ve Diyar-ı Bekir ile Diyar-ı Rabia bölgelerinde valilik görevlerinde bulunmuştur. Ne var ki Gazan Han tarafından siyasî bir tehdit unsuru olarak görülmesi üzerine Anadolu’ya gönderilmiştir. Gazan’ın bu değerlendirmesi kısa sürede doğrulanmış ve Togaçar, 695/1296 yılında Anadolu’da İlhanlı merkezî otoritesine karşı açık bir başkaldırıya girişmiştir. Bu çalışmada, Togaçar Noyan’ın siyasî ve askerî faaliyetleri ele alınacaktır. Öncelikle Baydu ile Geyhatu arasındaki iktidar mücadelesindeki rolü, ardından Gazan Han’ın tahta çıkışı sürecindeki icraatları incelenecektir. Son olarak ise Anadolu’da başlattığı isyan ve bu isyanın ölümüne kadar uzanan sürece etkileri değerlendirilecektir.

Topics

No keywords indexed for this article. Browse by subject →

References

94

[1]

‘Abdullâh b. Alî Kâşânî, Târih-î Olcâytû, (Nşr. Mehîn Hamblî), Şirket-î İntişârât-ı Îlmî ve Ferhengî, Tahran 1391.

[2]

Ahmed B. Muhammed-î Tebrîzî, Şâhanşâh-nâme, Târîh-i manzûm-i Mogûlân ve İlhânân ez-karn-i heştom-i hicrî, nşr. Mahşîd Gûharî Kâhekî-Cevâd Râşkî ‘Alî-âbâdî, (zîr-i nazar: Cevâd ‘Abbâsî), Tahran 1397.

[3]

Ahmed b. Nasrullâh-î Tetevî-Âsaf Hân-ı Kazvînî, Târih-i Elfî (Târih-i Hezâr Sâle-yi İslâm), (tsh. Gulâm Rizâ Tabâtabâ-î Mecd), Şirket-i İntişârât-i İlmî ve Ferhengî, Tahran 1382.

[4]

Alaaddin Ata Melik Cüveynî, Tarih-i Cihan Güşa, (Çev. Mürsel Öztürk), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013.

[5]

Alan, Harunnisa, “İlhanlılar”, Avrasya’nın Sekiz Asrı Çengizoğulları, (Haz. Hayrunnisa alan-İlyas Kemaloğlu), Ötüken Yayınları İstanbul 2016, ss. 150-179.

[6]

Alıç, Samet, “Cankurbanlılardan (Canikurbanîler) Emir Argun Aka ve Emir Nevruz’un Siyasi Faaliyetleri)”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 74, 2022, ss. 348-359.

[7]

Allsen, Thomas T., “Kültürel Aktarımın Taşıyıcısı Olarak Moğollar”, İç Asya Tarihi Cengizliler Çağı, (Çev. Altay Tayfun Özcan, Mustafa Uyar vd.), (Çev. Ed. Altay Tayfun Özcan), (Haz. Nicola Di Cosmo- Allen J. Frank- Peter B. Golden), Kronik, İstanbul 2022, ss. 228-253.

[8]

Âştiyânî, Abbas İkbal, Târîh-i Moğûl, İntişârât-ı Sâhil Tahran, 1390.

[9]

Ateş, Haci, “Emîrü’l-ümerâlık Kurumunun Abbâsî Yönetimine Etkisi”, Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi, C. 10, S. 1, 2024, ss. 213-243. 10.47424/tasavvur.1445782

[10]

Atıcı Arayancan, Ayşe, Gazan Han, Erdem Yayınları, İstanbul 2022.

[11]

Atwood, Christopher P., Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, India University, Bloomington, 2004.

[12]

Atwood, Christopher P., Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, New York 2004.

[13]

Ay, Zahide, “Orta Asya’da Cengizli Hanedanların Devletleşme Sürecinde Eski İnanç Unsurlarının Rolü, USAD, S. 10, 2019, ss. 269-286.

[14]

Beyânî, Şîrîn, Moğol Dönemi İran’ında Kadın, (Çev. Mustafa Uyar), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2015.

[15]

Cihat Aydoğmuşoğlu, “İslâm Coğrafyacılarına Göre Derbend Şehri” History Studies, 13 (3), 2021, ss. 751- 764. 10.9737/hist.2021.1011

[16]

Çayırda, Mehmet, “İlhanlılardan Argun ve Geyhatu’nun Saltanat Değişikliği Yılını Gösteren İki Sikke”, Belleten, 52 (202), 1988, ss. 87-90. 10.37879/belleten.1988.87

[17]

Çetin, Halil, “İlhanlı Hâkimiyeti altında Anadolu’da siyasetin Temel Dinamiği: Göçebe Moğol-Türkmen Çatışması”, International Periodical Fort he Language, Literature and History of Turkish or Turkic, 7/4, 2012, ss. 1203-1216. 10.7827/turkishstudies.3515

[18]

Dayı, Özkan, “Vezir Şemseddin Cüveynî’nin İlhanlı Devletindeki Faaliyetleri (1263-1284)” Bayburt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Dergisi, S. 1, 2018, ss. 1-9.

[19]

Dayı, Özkan, Moğolların Teşkilat ve İdarî Tarihi -İran Moğolları 1220-1295-, Altınordu Yayınları, Ankara 2020.

[20]

Deniz, Arda, Moğolların Anadolu Politikası ve İlhanlı Devleti Tarihi, Ekim Yayımevi, İstanbul 2013.

[21]

Ekinci, Kansu, İlhanlı Hükümdarları Geyhâtû ve Zamanı, Süleyman Demirel Üniversitesi, Yayımlanmamış doktora Tezi, Isparta 2012.

[22]

Erdem, İlhan, “İlhanlılar’da Ahmed Teküder Dönemi ve Selçuklular”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 23, S. 35, 2004, ss. 103-111. 10.1501/tarar_0000000184

[23]

Erdem, İlhan, “Türkiye Selçuklu-İlhanlı İktisadî, Ticarî İlişkileri ve Sonuçları”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 22, S. 33, 2003 ss. 49-67. 10.1501/tarar_0000000149

[24]

Fahreddȋn Davut b. Muhammed Benâketî (1348), Ravzatü Ulu’l-Elbab fî Marifeti’t-Tevȃrȋh ve’l-Ensȃb (Târîh-i Benâkitî), (Haz. Cafer Şear), Tahran.

[25]

Fasîh Ahmed b. Celâleddîn Muhammed Hâfî, Mücmel-i Fasîhî, C. I-III, (Tsh. M. Ferruh), Kitâbfurûş-i Bâstân, Meşhed 1399.

[26]

Feryameneş, Mes’ûd ve Derin, Serkan, “İlhanlı Sarayında Budizm”, MUTAD, VII (2), 2020, ss. 485-506. 10.16985/mtad.840720

[27]

Göde, Kemal, “Çingizli/Cengizliler ve İlhanlılar’ın Anadolu’da Hâkimiyeti (1339-1318) Bibliyoğrafyası”, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 1 S. 1, 1983.

[28]

Gregory, Abû’l-Farac, Abû’l-Farac Tarihi, (Çev. Ömer Riza Doğrul), C. II, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1987.

[29]

Grigor, Aknerli, Okçu Milletin Tarihi, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2012.

[30]

Grousset, René, Stepler İmparatorluğu -Atillâ, Cengiz Han, Timur-, (Çev. Halil İnalçık), (Haz. Ertuğrul Tokdemir – Mustafa Dönmez), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2011.

[31]

Gülensoy, Tuncer ve Küçüker, Paki, Eski Türk-Moğol Kişi Adları Sözlüğü, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2015.

[32]

Güler, Nagehan, “Şebânkâreî’ye Göre İlhânlı Hükümdarından Hulâgû Hân, Abâka Hân ve Ahmed Hân”, Turkish Studies, 13/8, 2018, ss. 65-78. 10.7827/turkishstudies.13398

[33]

Günay, Kürşat, Gazan Mahmud Döneminde Anadolu’da Meydana Gelen Moğol İsyanları (1295-1304), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2003.

[34]

Güneş, İbrahim, “İlhanlılarda Eyalet Teşkilatı”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 41, S. 72, ss. 162-185.

[35]

Hâce Gıyâseddîn Hümâmeddîn Muhammed b. Hâce Celâleddîn Muhammed el-Hüseynî Hândmîr, Târîh-i Habîbü’s-Siyer fî Ahbâr-i Efrâd-ı Beşer, C. III, (Nşr. M. D. Siyâkî), Kitâbfûrûş-i Hayyâm, Tahrân 1362.

[36]

Halaçoğlu, Yusuf, “Derbend”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul 1994, ss. 162-164.

[37]

Hamdullâh Mustevfî-yi Kazvînî, Târîh-i Guzîde, (Nşr. ‘Abdu’l-Huseyn Nevâ’î), Tahran 1364.

[38]

Haykıran, Kemal Ramazan, Moğollar Zamanında Yakın Doğu, Ötüken Yayınları, İstanbul 2016.

[39]

Hayton, Korykoslu, Doğu Ülkeleri Tarihinin Altın Çağı -Memlûklere Karşı Avrupa-Moğol İttifakı Tasarısı (1307)-, Kronik Yayınları, İstanbul 2023.

[40]

Hilal, Adil, Moğol Batı Avrupa İlişkileri ve İslâm Dünyasına Etkileri, (Çev. Ahsen Batur), Selenge İstanbul 2019.

[41]

Hilal, Adil, Moğol Batı Avrupa İlişkileri ve İslâm Dünyasına Etkileri, (Çev. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul 2019.

[42]

Hope, Michael, “Some Notes on Revenge and Justice in the Mongol Empire and the Il-Khānate of Iran”, Journal of the American Oriental Society, Vol. 136, No. 3, 2016, pp. 551-566. 10.7817/jameroriesoci.136.3.0551

[43]

Hope, Michael, “Some Notes on Revenge and Justice in the Mongol Empire and the Il-Khānate of Iran” Journal of the Royal Asiatic Society, Vol. 27 /2, 2017, pp. 181-199.

[44]

Hope, Michael, “The Transmission of Authority Throught the Quriltais of the Early Mongol Empire and the İlkhanate of İran (1227-1335)”, Mongolian Studies, Vol. 34, 2012, pp. 87-115.

[45]

Jackson, Peter, “Mongol Khans and Religious Allegiance: the Problems Confronting a Minister-Historian in Ilkhanid Iran”, Taylor and Francis, Vol. 47, 2009, pp. 109-122. 10.1080/05786967.2009.11864762

[46]

Jackson, Peter, Moğollar ve İslâm Dünyası -Fetihten İhtidâya-, (Çev. Ali Fahri Doğan), Selenge Yayınları İstanbul 2022.

[47]

Kadı Ahmed Gaffarî Kazvînî, Târih-i Cihân-Ârâ, Kitâbfurûş-i Hâfız, Tahran 1963.

[48]

Kanar, Mehmet, Büyük Farsça-Türkçe Sözlük, Say Yayınları, İstanbul 2016.

[49]

Kanat, Cüneyt, “Gazan Han Zamanında Memlûk Devletine İltica Eden Uyratlar”, Tarih İnceleme Dergisi, C. 15, s. 1, 2000, ss. 105-120.

[50]

Kaya, Çetin, “Hülegü’nün İlhanlı Hanedanı’na Meşru Zemin İnşaası”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 6, 2021, ss. 241-250. 10.53718/gttad.914437

Showing 50 of 94 references

Metrics

0

Citations

94

References

Details

Published: Mar 31, 2026
Vol/Issue: 11(1)
Pages: 466-504

Authors

N

Nagehan Küçükyıldız

ARTVİN VOCATIONAL SCHOOL

Cite This Article

Nagehan Küçükyıldız (2026). İlhanlı Siyasetinde Bir Noyan: Togaçar. VAKANÜVİS - ULUSLARARASI TARİH ARAŞTIRMALARI DERGİSİ, 11(1), 466-504. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1794440

İlhanlı Siyasetinde Bir Noyan: Togaçar

You May Also Like